content

Rotterdamse Kermis

Oorspronkelijk een jaarmarkt ter gelegenheid van de wijdingsdag van de parochiekerk, in Rotterdam was dat lang de Sint-Laurenskermis. Later werd de kermis een volksevenement en gingen er binnen de elite stemmen op om de kermis af te schaffen. In 1908 volgde inderdaad een verbod, vanaf de jaren '70 was de kermis echter weer een geregeld terugkerend fenomeen in Rotterdam.

Volksfeest voor alle sociale klassen

Het fenomeen kermis is al eeuwenoud en van origine een katholiek feest. De kermis was bij uitstek een feest van het volk en maakte om die reden deel uit van de volkscultuur. Eeuwenlang werd de kermis door mensen uit alle sociale klassen bezocht. Echter vanaf het einde van de Middeleeuwen begonnen mensen uit de kerkelijke en wereldlijke elites zich terug te trekken uit de volkscultuur, waar ook de kermis deel van uitmaakte. Langzamerhand ontstond er steeds meer kritiek op de kermis, omdat de elite van mening was dat de kermis in tegenstelling tot andere feesten, haar waardige viering had verloren.

Uitlaatklep voor de lagere klassen

Toch duurde het tot midden van de negentiende eeuw, voordat in Nederland ook de overheid zich met het bestaan van de kermis ging bemoeien. Dit blijkt onder meer uit het feit dat in 1847 de gouverneur van de provincie Zuid-Holland de gemeentebesturen verzocht in overweging te nemen of het niet beter was de kermis af te schaffen. Een reden voor deze nieuwe tendens voor afschaffing van de kermis ligt in het feit dat door de opmars van de industrialisering de arbeidsethos in steden in grote mate veranderde. Tot dan beschouwde de elite de kermis als een goede tegemoetkoming in de sterke behoefte, van vooral de lagere klassen, aan ontspanning. Voor hen werd het de ‘uitlaatklep’ om eens goed uit de band te springen, zozeer zelfs dus dat afschaffing weer werd overwogen.

Tweede maandag in augustus

In Rotterdam vond jaarlijks de Sint-Laurenskermis, oorspronkelijk een kerkelijke feestdag, plaats. Na de reformatie in de zeventiende eeuw werd deze samengevoegd met de jaarmarkt in de eerste week van september. In 1809 werd het feest verplaatst naar augustus. De tweede maandag van de maand was officieel de eerste kermisdag, dan werd de kermis ‘ingeluid’ zoals dat toen werd genoemd. Sommige buurten in Rotterdam konden echter niet zo lang wachten. Zaterdags tevoren gingen in de Zandstraatbuurt en op de Schiedamse dijk de vlaggen uit. Er werd al gehost en gedanst onder het zingen van: ‘Hop, hop, hop, tingelingeling, morgen luidt de kermis in!’ Op maandag begon het feest dan voor alle Rotterdammers.

Nieuwste snufjes

De kermis wordt regelmatig beschreven als een imposant schouwspel op de grote Veemarkt, welke toen in het midden nog bebouwd en slechts voor een klein gedeelte overdekt was. De mooiste en grootste kermisattracties en de nieuwste snufjes op dit gebied moeten op de Rotterdamse kermis te zien zijn geweest.

Dolle Zaterdag

De kermis duurde veertien dagen en eindigde in ‘een explosie van uitgelatenheid, de Dolle Zaterdag genaamd.’, die afsluiting duurde tot twee uur ’s-nachts. Die zaterdag was voor alle Rotterdammers een feestdag waarop in de namiddag ook (bijna) niet gewerkt werd. Iedereen kleedde zich op z’n best, ongeacht zijn stand, en ging naar de kermis. duurde de afsluiting tot twee uur ’s nachts.

Straatvermaak

Aanvankelijk speelde de Rotterdamse kermis zich af op de grens van land- en waterstad, maar het vermaak verbreidde vanuit daar naar andere kwartieren. Het karakter van een markt met kramen verandert in de negentiende eeuw van een gebruiksgoederenmarkt naar een recreatiemarkt. Er is onder meer een circus en toneel, en in kramen en theater en ook op straat kunnen marionetten, panorama’s, vreemde dieren en mensen, gedrochten en goochelaars worden aanschouwd. Het belangrijkste van de kermis is echter het openlucht-vermaak, waarbij de zaterdag de populariteit geniet.

Goed voor de openbare orde

Door de toename van het straatvermaak ontstond medio negentiende eeuw een anti-kermisbeweging. Een (mogelijk) gevolg hiervan was dat op 3 februari 1848 werd besloten tot afschaffing van de Rotterdamse kermis door de gemeenteraad. Dit besluit bleek niet legitiem, omdat de minister van binnenlandse zaken niet had ingestemd. Hierdoor werd spoedig het raadsbesluit ongedaan gemaakt. in de daaropvolgende jaren werden er meerdere malen verzoeken gedaan uit verschillende hoeken van de samenleving om de Rotterdamse kermis af te schaffen. Onder de meeste raadsleden bleef echter de opvatting bestaand dat de kermis een positieve uitwerking had op de arbeidsproductiviteit en op de openbare orde.

’Partner gezocht voor bezoek aan de kermis’

De Rotterdamse havenarbeider Hein Mol beschreef zijn eerste bezoek als volgt: ‘Een schittering van licht en goud, een gedraai en gewemel van kleuren en spiegels, dat was een stad van vermaak met een niet te tellen aantal attracties en bronnen van pret en ontspanning.’ De kermis nam een zeer grote plaats in de harten van alle rechtgeaarde Rotterdammers in. Weken, zelfs maanden van te voren verheugde men zich op de kermis en zelfs de advertenties in de verschillende dagbladen kondigden de komst van de kermis aan. Via die weg zochten jonge mannen en vrouwen een partner om mee naar de kermis te gaan. Dit resulteerde regelmatig in een huwelijk.

Afgeschaft maar niet verdwenen

In 1908 besloot de Rotterdamse gemeenteraad nogmaals tot afschaffing van de kermis en dit keer definitief. Met het verbod verdween de kermis echter niet helemaal: na 1908 werd een aantal keer een besloten kermis gehouden op terrein Essenburg, in 1915 was er een kermis aan de Westzeedijk en op de bekende Nederlandse Nijverheidstentoonstelling die in 1928 in Rotterdam werd gehouden was ook een kermis ingericht. En in de jaren direct na de oorlog waren er kermissen op het Hofplein en later aan de Kruiskade.

Dubbel teruggekeerd

In de jaren ’70 werd de kermis weer een regelmatig terugkerend fenomeen in de stad. Tegenwoordig is er twee keer per jaar kermis in Rotterdam: in het voorjaar en in het najaar. De Rotterdamse kermis is een van de grootste kermissen van het land als het gaat om het aantal verschillende attracties. De laatste jaren vindt de Rotterdamse kermis plaats op de Mullerpier. Uit onderzoek is gebleken dat overdag, in het weekend en op feestdagen met name ‘familiepubliek’ komt. Vroeg in de avond zijn voornamelijk de ‘tieners’ vertegenwoordigd op de kermis en later op de avond hangt er ‘veel opgeschoten jeugd’ rond.