Albums van de verwoeste stad

Op 14 mei 1940 vallen tussen 13.27 en 13.40 uur 158 brisantbommen op het centrum van de stad en delen van Kralingen. De brand die daarna ontstaat en twee dagen aanhoudt, vernietigt het Rotterdamse stadshart en vele omliggende stadsdelen.

Het verbod wordt streng gehandhaafd en zelfs steeds verder aangescherpt. Niet alleen is het maken van foto’s verboden, ook het meedragen van een camera is strafbaar. Evenals het bezitten, verspreiden of verkopen van beelden van de verwoeste stad. Het fotografie- en filmverbod geldt zelfs voor een straal van 8 kilometer vanuit het centrum en blijft de hele bezetting van kracht. Ook als al het puin geruimd is en de binnenstad weer is vrijgegeven.

Toch zijn er een aantal beroeps- en amateurfotografen die de moed hebben om de censuur en het verbod te overtreden. Foto’s moeten snel en onopvallend gemaakt worden, wat vaak minder scherpe beelden oplevert. Sommigen fotograferen vanaf een dak, zoals dat van de Hollandse Bank Unie (Erasmushuis) aan de Coolsingel, dat een goed overzicht biedt over het verwoeste gebied. Dat laatste doet bijvoorbeeld fotograaf F.H. Grimeijer met enige regelmaat. In 1980 wordt zijn collectie oorlogsfoto’s aan het stadsarchief geschonken.

Een deel van de verboden foto’s wordt illegaal gedrukt en al tijdens de oorlog onder de toonbank van bijvoorbeeld boekwinkels verkocht. Onduidelijk is op welke schaal dit gebeurt. Waarschijnlijk worden de meeste beelden pas gedrukt en verhandeld na de bezetting. Feit is dat er enorm veel foto’s van de gehavende stad seriematig uitgegeven zijn en ook dat heel veel mensen in Rotterdam en Nederland de foto's van de verwoeste stad, oneerbiedig ‘de puinfoto’s’ genoemd,  verzameld hebben.

Medewerkers van het Rotterdamse archief aan de Mathenesserlaan proberen direct na de meidagen van 1940 de ondergang van de binnenstad zo goed mogelijk vast te leggen in de collectie. "Het verzamelen van de verwoestingsfoto’s stuitte op allerlei moeilijkheden", zo schrijft een medewerker van het archief in het Rotterdamse Jaarboekje 1946. “Ieder herinnert zich nog hoe in den zomer van 1940 de verkoop van verwoestingsbriefkaarten bijna uitsluitend clandestien kon plaats hebben. Velen waren huiverig om aan een overheidsinstelling als het archief te toonen, wat zij bezaten. Maar dank zij de medewerking van verschillende zijden is het toch gelukt een rijke collectie puinfoto’s bijeen te brengen (…). Dankbaar noemen wij hier de namen van C. Kramer, E.J. Marcelis, J. Paauw, H.F. Grimeijer, J.A. Kok en J.F.H. Roovers, van wie wij tientallen foto’s verwierven.” ( …)  Het is verheugend, dat ondanks het verbod om te fotografeeren waaraan streng de hand werd gehouden , de lotgevallen van de oude binnenstad toch zo bevredigend zijn vereeuwigd."

In de jaren na de oorlog tot op de dag van vandaag krijgt het stadsarchief met grote regelmaat dit soort foto’s en albums aangeboden. Rotterdammers die deze beelden vinden bij een opa of tante op zolder, denken vaak dat het uniek materiaal betreft. In werkelijkheid gaat het vrijwel altijd om dezelfde beelden die dus al tijdens, maar vooral na de oorlog grootschalig in omloop zijn gebracht. 

Naast de losse foto’s en prentbriefkaarten zijn er veel albums met puinfoto’s. Er is zelfs een voorbeeld van een album met kwalitatief goede foto’s met teksten en vergrotingen dat kant-en-klaar verkocht is. Volgens degene die het album in de jaren tachtig aan het archief schonk, werd het in de zomer van 1940 aan zijn werkgever, de HAKA, te koop aangeboden. Illegaal uiteraard. Van dit specifieke album heeft het stadsarchief drie sterk gelijkende exemplaren in huis. De meeste albums zijn echter door de eigenaren zelf samengesteld, soms met persoonlijke teksten of foto’s ertussen.  Veel albums bevatten 'voor-en-na beelden': stadsgezichten uit de jaren dertig naast de ravage op dezelfde plek uit de zomer van 1940. 

Er zijn albums in alle soorten en maten. Een heel klein album met één foto per pagina. Mooi vormgegeven albums met een kaft van stof. En ook bijzondere albums, zoals die van C.P. Kwaaitaal. Vanaf 16 mei 1940 maakte Kwaaitaal deel uit van het explosieventeam dat als taak had zware gevels en bouwconstructies op te blazen met behulp van springstoffen. 

Het album van Kwaaitaal bestaat uit de bekende foto's van de verwoeste stad, beelden van hoe het ooit was, maar ook eigen foto's van het explosieventeam, pauzerend op de restanten van opgeblazen gebouwen. Bovendien bevat het handgeschreven teksten over het werk van zijn team en de situaties die zij aantroffen.