Verdwenen katholieke kerken in Rotterdam
In oktober 2025 werd bekend dat Museum Rotterdam, sinds 2021 zonder vaste locatie, een nieuwe plek had gevonden: de Steigerkerk in Rotterdam. Daarmee kreeg deze bekende rooms-katholieke kerk in het centrum van de stad een nieuwe bestemming. Maar niet iedere gesloten kerk krijgt een andere functie. Sinds de wederopbouw zijn veel Rotterdamse kerken uit het straatbeeld verdwenen door sloop. Hieronder lichten we enkele van de verdwenen Rotterdamse katholieke kerken uit.
70 jaar Bisdom Rotterdam
De rooms-katholieke kerken in Rotterdam horen bij het bisdom Rotterdam. In 2026 viert dit bisdom het 70-jarig bestaan. Daarmee wordt gevierd dat op 2 februari 1956 Rotterdam een eigen rooms-katholieke kerkprovincie werd. Eerder viel Rotterdam onder de kerkprovincie Haarlem. Het bisdom Rotterdam beslaat tegenwoordig Zuid-Holland en een aantal aangrenzende gemeenten in de provincie Utrecht. In 2022 was 11,5% van de bevolking in het gebied rooms-katholiek.
In de 70 jaar dat het bisdom Rotterdam bestaat is de Nederlandse samenleving ingrijpend veranderd. Een van de veranderingen is secularisering, of ontkerkelijking. De kerk als instituut werd sinds de jaren 60 voor veel mensen minder belangrijk. De invloed van religie in het maatschappelijk leven nam af. Deze ontwikkeling was terug te zien in het aantal kerkgangers, dat sterk daalde. Bezocht in 1971 20% van de Nederlandse katholieke bevolking 1 keer of vaker per maand de kerk, in 2018 was dat nog maar 3%, blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor Statistiek. Het verdwijnen van kerken in Rotterdam (ook andere dan rooms-katholieke) is niet los te zien van dit dalende kerkbezoek. Door de daling werden kerken overbodig. En als voor een overbodige kerk geen nieuwe functie werd gevonden, volgde sloop.
St. Laurentius en Ignatius-kathedraal (Westzeedijkkerk), 1891-1968
Met de oprichting van bisdom Rotterdam kreeg de stad niet alleen een bisschop, maar ook een kathedraal. Dit is de centrale kerk van het bisdom. Voor deze functie werd de St. Ignatiuskerk uit 1891 gekozen, gelegen aan de Westzeedijk. Vanaf 1956 kreeg de kerk de naam St. Laurentius en Ignatiuskathedraal. De architect van de St. Ignatiuskerk was Nicolaas Molenaar, die diverse Nederlandse kerkgebouwen ontwierp. In de kerk was plek voor ruim 1200 personen. Met zijn grootte en imposante uitstraling was de Ignatiuskerk een logische keuze om in 1956 tot kathedraal te worden verheven. Aan het naastgelegen Koningin Emmaplein kwamen het kantoor en de woning van de bisschop.
De St. Laurentius en Ignatiuskathedraal
Maar de Laurentius en Ignatius-kathedraal sloot al in 1967. Het aantal bezoekers was sterk afgenomen, en de reparatie- en onderhoudskosten konden niet meer worden opgebracht. De voorzijde van de kathedraal stond dan ook al een tijd in de steigers. Door de sluiting moesten gelovigen uit de wijk (de parochie) voortaan naar de Eendrachtskerk in de Eendrachtstraat. Als nieuwe kathedraal werd de Elisabethkerk aan de Mathenesserlaan aangewezen. Na verkoop door het bisdom volgde in 1968 de sloop van de Ignatiuskerk. Een jaar later werd de tegenover gelegen gereformeerde Nieuwe Zuiderkerk gesloopt. Hiermee verdwenen twee kenmerkende gebouwen voor dit deel van de stad. Op de plek van de Ignatiuskerk kwam een betonnen kantoorpand, in 2018 getransformeerd tot appartementengebouw.
Onze Lieve Vrouw Koningin van de Heilige Rozenkranskerk (Provenierskerk), 1899-1976
De Onze Lieve Vrouw Koningin van de Heilige Rozenkranskerk, ook bekend als de Provenierskerk, was een van de vele kerken die de jaren 70 niet hebben overleefd. De ene na de andere kerk werd in deze jaren gesloopt. Veelal was dit vanwege het dalende aantal kerkgangers. Het bekendste voorbeeld van zo’n gesloopte kerk is de hervormde Koninginnekerk aan de Boezemsingel, die ondanks veel protest in 1972 werd afgebroken.
Minder protest was er bij de sloop van de katholieke Provenierskerk. De door architect Albert Margry ontworpen Provenierskerk aan de Provenierssingel was eind 19e eeuw gebouwd, en had een van de hoogste kerktorens van Rotterdam. In het interieur vielen de tegeltableaus op, met afbeeldingen van de kruisgang en heiligenlevens. Tijdens de Tweede Wereldoorlog had de kerk een belangrijke rol binnen het Rotterdamse verzet.
Vanwege het afgenomen kerkbezoek werd de Provenierskerk verkocht aan de gemeente, die de kerk in 1976 liet slopen. Fotograaf Lex de Herder, die in de buurt van de kerk woonde, heeft de sloop van begin tot eind vastgelegd. De parochie ging samen met de Albertus de Grote-kerk in Blijdorp. De tegeltableaus werden ook hierheen verplaatst. Op de plek van de Provenierskerk staat nu een verzorgingstehuis.
Sloop van de Provenierskerk
Martelaren van Gorcumkerk (Stieltjeskerk), 1886-1976
Ook de Stieltjeskerk, officiële naam Martelaren van Gorcumkerk, ontsnapte niet aan de sloopkogel van de jaren 70. De kerk aan het Stieltjesplein in Feijenoord was met zijn 70 meter hoge toren een duidelijk herkenningspunt in de wijk. Eind 19e eeuw kwamen grote aantallen katholieke arbeiders uit onder meer Noord-Brabant en Zeeland in Rotterdam wonen. Veel van hen vestigden zich in nieuwe wijken op Rotterdam-Zuid. Na een eerdere houten noodkerk werd in 1886 de door Johannes Kayser ontworpen Stieltjeskerk opgeleverd. De naam verwees naar de katholieke geestelijken uit Gorcum die in 1572 de marteldood waren gestorven. In 1940 ging de parochie samen met die van het Noordereiland, waarvan de kerk in de meidagen van dat jaar was verwoest. Die samenvoeging was echter niet voldoende voor het voortbestaan van de Stieltjeskerk. De kerk werd gesloten en in 1976 gesloopt. Er kwam een woongebouw voor in de plaats, opgetrokken in typische stadsvernieuwingsstijl.
Onze Lieve Vrouw Onbevlekt Ontvangen, 1959-2010
Niet alleen 19e-eeuwse kerken zijn in de afgelopen 70 jaar afgebroken. Ook wederopbouwkerken zijn niet altijd veilig, zoals de Onze Lieve Vrouw Onbevlekt Ontvangen aan de Slinge in Zuidwijk. Deze wederopbouwkerk, ontworpen door Harry Nefkens, werd in 1959 in gebruik genomen. Nefkens ontwierp in de jaren 50 en 60 diverse kerken voor het bisdom Rotterdam. Maar ook de moderne Onze Lieve Vrouw Onbevlekt Ontvangen kreeg te maken met terugloop van het aantal kerkbezoekers. Daarom sloot de kerk in 2004 de deuren. De parochie werd samengevoegd met de St. Bavo in Pendrecht, ook een ontwerp van Nefkens. Deze kerk is vanwege de bijzondere architectuur aangewezen als rijksmonument. De Onze Lieve Vrouw Onbevlekt Ontvangen was dit niet en werd uiteindelijk in 2010 gesloopt. Op de plek van de kerk staat nu een verpleeghuis.
Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstand (Baumannkerk) 1953-2019
Gelukkig gaat niet iedere gesloten kerk tegen de vlakte. Soms wordt er ook een nieuwe bestemming voor het gebouw gevonden. Kerken kunnen (beeld)bepalend zijn voor de straat of wijk, of hebben een functie die verder gaat dan puur een religieus gebouw. Ook dat gaat verloren bij sloop. Bij het zoeken naar een andere bestemming wordt regelmatig gekozen voor woningen. Zo werden in de Allerheiligste Verlosserkerk aan de Goudse Rijweg (in Rubroek) studentenwoningen gebouwd, en in de Christus Koningkerk aan het Statenplein in Hillegersberg appartementen. Ook in de Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstand, beter bekend als de Baumannkerk, kwamen appartementen. De wederopbouwkerk uit 1953, aan de Burgemeester Baumannlaan in Overschie, had te lijden onder dalend kerkbezoek. Het bisdom Rotterdam sloot de kerk en verkocht deze in 2019. De nieuwe eigenaren ontwikkelden de kerk daarna tot een woongebouw met een publieksfunctie. Belangrijk hierbij was dat het karakter van de kerk, ontworpen door architect J.P.L. Hendriks, behouden bleef. Vanaf 2022 zijn er 33 appartementen in het gebouw, dat inmiddels ook een gemeentelijk monument is.
St. Dominucuskerk (Steigerkerk, Het Steiger), 1960-2025
De geschiedenis van de St. Dominicuskerk of Steigerkerk gaat lang terug. De dominicaner parochie was gesticht in 1446 en was daarmee een van de oudste van Rotterdam. Eerdere dominicaner kerken, de Steigerse kerk aan de Hoogstraat en de Allerheiligst Hart van Jezus aan de Van Oldenbarneveltstraat, werden verwoest bij het bombardement van 14 mei 1940. De nieuwe St. Dominicuskerk werd exact 20 jaar na het bombardement geopend. In 2016 werd de Steigerkerk aangewezen als Rijksmonument. De door architectenbureau Kraaijvanger ontworpen kerk geldt als een iconisch gebouw uit de wederopbouwperiode. Naast de kerk stond een dominicanenklooster, dat in 2024 verhuisde naar het Koningin Emmaplein. In 2025 besloten de eigenaren van de Steigerkerk, waaronder het bisdom Rotterdam, het complex te verkopen. Uiteindelijk kocht de gemeente Rotterdam de Steigerkerk als nieuwe plek voor Museum Rotterdam. De komende jaren zal het gebouw verder worden ontwikkeld voor de museumfunctie.
Steigerkerk
