Locatie Cooltoren

In het voorjaar van 2019 doet† Archeologie Rotterdam opgravingen op de locatie van de toekomstige woontoren ‘Cooltower’ aan de Baan. Tot de bodemvondsten behoren een groot aantal fragmenten aardewerk en tegels, misbaksels, delen van een ovenwand en ook een kleiner aantal beschilderde objecten. Ze zijn afkomstig van de voormalige Rotterdamse tegelbakkerij die bekend staat onder de naam ‘De Bloempot’. Deze bakkerij is tussen de 17e en halverwege de 19e eeuw gevestigd tussen de Schiedamsedijk en de Leuvehaven. Op basis van deze vondsten kan volgens de Rotterdamse archeologen gesteld worden dat de productie van dit bedrijf teruggaat tot het tweede kwart van de 17e eeuw.

Tegelbakkerijen in Rotterdam

Rond 1600 maakt Rotterdam een flinke groei door. Met de totstandkoming van het Waterstadgebied breidt de stad uit richting de Maas. Rotterdam verdubbelt zo haar grondgebied. Het aantal inwoners, havens en bedrijven neemt fors toe. Langs de Boompjes bouwt men dure huizen. De vraag naar luxe, decoratieve wandtegels stijgt daardoor en een deel van de in de stad aanwezige aardewerkbakkerijen besluit zich te specialiseren als tegelbakker.

Tussen 1609 en 1866 tellen Rotterdam en Delfshaven samen negentien tegelbakkerijen. Deze bakkerijen verkopen tegels aan ambachtslieden, particulieren en winkels. Ook leveren zij tegels aan de VOC en WIC. In de voormalige Nederlandse koloniŽn, maar ook op vele andere plaatsen wereldwijd, zijn tegels geÔdentificeerd als afkomstig van Rotterdamse bedrijven.

'De Bloempot'

Eťn van de bekendere en grotere tegelbakkerij in de stad ligt aan de Schiedamsedijk. Het perceel loopt door naar de Leuvehaven waar zich de winkel en het woonhuis van de eigenaar bevinden. De firma, later vaak ‘De Bloempot’ genoemd naar het tableau in de gevel van het pand, komt in 1692 in handen van de familie Aalmis. Dat de bakkerij onder de erven Aalmis goed floreert, blijkt uit de diverse openbare ambten die Jan Aalmis (1674-1755) bekleedt. Hij is onder meer brandmeester, regent van het weeshuis en hoofdman van het Sint-Lucasgilde.

Begin 19e eeuw is de handel in tegels al ver over het hoogtepunt heen. Steenhouwer Willem van Traa (1804-1890) neemt in 1843 de inmiddels enige Rotterdamse tegelbakkerij aan de Schiedamsedijk over. Uit de administratie van de firma Van Traa die bij het stadsarchief bewaard wordt, blijkt dat de zaken nog enige tijd goed lopen. Van Traa breidt zijn omzet flink uit en investeert zelfs nog in een nieuwe oven. Toch moet hij in 1852 zijn tegelproducties stopzetten. Het is moeilijk om werkkrachten te vinden en de mode qua woninginterieur is sterk aan het veranderen. De tegelvoorraden en ook een groot aantal tegelvoorbeelden- en sponsen worden overgenomen door F.J. Kleijn (1819-1898) die nog enige jaren in Delfshaven een tegelbakkerij runt.

In het stadsarchief

De administratie van de firma Van Traa, Steenhouwerij en Tegelbakkerij, uit de periode 1827-1904 is in 1905 overgedragen aan het stadsarchief. Onlangs is een deel van het bedrijfsarchief van Van Traa uit de periode 1843-1873 met subsidie van de Keramiekstichting gedigitaliseerd. Hierdoor is het mogelijk om registers met klanten en debiteuren, balansen, het ovenboek, inventarissen van de voorraad en een correspondentieboek online te bekijken. Deze digitale bron is een interessante aanwinst voor keramiekexperts, -verzamelaars en -liefhebbers.

 image

Het tegeltableau met bloemvaas met groot boeket. Afkomstig uit het pand aan de Schiedamsedijk waar de tegelbakkerij van Aalmis gevestigd was. Collectie Museum Rotterdam, inventarisnummer 5004.

Ook is de collectie tegelsponsen en tegelvoorbeelden opnieuw beschreven en van nieuwe scans voorzien. Deze tegelvoorbeelden en tegelsponsen zijn kleine prentjes die ooit deel uitmaakten van het productieproces van een tegelbakkerij. De sponsen zijn velletjes papier met daarop de tekening die langs de lijnen is doorgeprikt. De schilder legt de spons op de tegel en brengt† houtskoolstof op het papier dat door de gaatjes op de tegel terechtkomt.

†F. J. Kleijn, die in 1852 het bedrijf van Van Traa had overgenomen, schonk deze voorbeeldbladen voor tegels en tegeltableaus in juni 1876 aan het Rotterdamse archief. Een aanzienlijk deel uit deze collectie is naar alle waarschijnlijkheid afkomstig van de beroemde firma ‘De Bloempot’ aan de Schiedamsedijk.

Meer lezen

  • De Rotterdamsche Plateel- en Tegelbakkers en hun product 1590-1851 / door A. Hoynck van Papendrecht. – Rotterdam: Van Waesberge en Zoon, 1920.
    S. Hoynck van Papendrecht (1864-1933), eerste directeur Historisch Museum Rotterdam, kocht in 1910 en 1911 duizenden tegels uit huizen in de Zandstraatbuurt. Hij veronderstelde dat de tegels in Rotterdam waren gefabriceerd. Zijn vermoeden kwam uit na bodemonderzoek op de plaats waar het stadhuis zou verrijzen. Uit de bodem kwamen pottenbakkersspullen en tegels en vele misbaksels.
    Signatuur X B 24
  • Tegels uit Rotterdam 1609 – 1866 / red. Ingrid de Jager, Nora Schadee. – Zaltbommel: Aprilis, 2009.
    Naslagwerk geeft een breed en gedetailleerd overzicht van de geschiedenis van de Rotterdamse tegelproductie, gebaseerd op de omvangrijke collectie tegels van Museum Rotterdam.
    Signatuur S 12 E 10
  • Rotterdam Cooltoren: een opgraving op het terrein van de voormalige plateel- en tegelbakkerij ‘De Bloempot’ aan de Schiedamsedijk / P.H.J.I. Ploegaert, m.m.v. S. Ostkamp en J. van Oostveen. – Rotterdam: Archeologie Rotterdam, 2020. – (BOORrapporten; 674).
    Signatuur XXXVI E 9
  • De Nederlandse tegel : decors en benamingen 1570-1930 / Jan Pluis. - Leiden: Primavera Pers, 2013.
    Signatuur 22 F 6
  • Website†www.tegels-uit-rotterdam.com
    Deze website bevat een groot aantal artikelen over de herkomst en verspreiding van tegels uit Rotterdam. Geschreven door Wilhelm Joliet.